– ارمان مولديار ۇلى, ەلباسى ءوز جولداۋىندا ىشكى ىستەر سالاسى تۋرالى كەڭىنەن ايتىپ, بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەدى. بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا پرەزيدەنت جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ قارقىنى قانشالىقتى؟
– شىنىندا دا, ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, ونىڭ ىشىنە پوليتسيا قىزمەتىنە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. سونىمەن قاتار, بىرىنشىدەن ەلباسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شتاتتىق سانىن وڭتايلاندىرىپ, پوليتسيانى وزىنە تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلتۋ قاجەتتىگىن, ەكىنشىدەن, پوليتسيا قىزمەتىنىڭ جاڭا ستاندارتىن بەكىتىپ, مانساپتىق ىلگەرىلەۋ, سونداي-اق, پوليتسيا اكادەميالارى ارقىلى كادرلاردى دايارلاۋ مەن ىرىكتەۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىن, ۇشىنشىدەن, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا زاماناۋي فورماتتارىن ەنگىزىپ, پوليتسيانى باعالاۋدىڭ كريتەريلەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءجون ەكەندىگىن باسا ايتتى. ءبىزدىڭ ورتالىق اپپارات ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باستاماسىمەن «ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسى» ازىرلەنىپ وتىر. ال جولداۋدا ايتىلعان مىندەتتەرگە سايكەس, كەلەسى جىلدان باستاپ قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارى اتتەستاتسيادان وتكىزىلەدى.
بۇگىندە پوليتسيا مەكەمەلەرىنە حالىقتىڭ كوبى ءتۇرلى سۇراقتارمەن كەلەدى. ەندى سول ءۇشىن وڭىردە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ قاعيداتى بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى ەنگىزىلەدى. جىل سوڭىنا دەيىن وسى ماقساتتا پوليتسيا دەپارتامەنتىمەن قاتار, ەكى پوليتسيا بولىمىندە «فرونت وفيس» اشۋ جوسپاردا بار. سونىمەن قاتار, جولداۋدا ايتىلعانداي, وڭىرلىك پوليتسيا جۇمىسىن سەرۆيستىك مودەلگە كوشىرۋ باستى ماقسات. وسى باعىتتا جول پوليتسياسى, يۋۆەنالدىق پوليتسيا, تەرگەۋشى, جەدەل ۋاكىلدەرمەن ءوز مىندەتتەرىن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ماقسات بىرەۋدى جۇمىستان بوساتۋ ەمەس, قايتا بار پوليتسەيلەردىڭ تاجىريبەسىن ارتتىرىپ, ولارعا بىلمەگەنىن ۇيرەتۋ.
– جامبىل وڭىرىندە مال ۇرلىعى, جول اپاتى سياقتى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا توقتالساڭىز. قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشۋدا جەرگىلىكتى پوليتسەيلەر قانشالىقتى قارقىندى جۇمىس اتقارىپ وتىر؟
– كەمشىلىكتەردى انىقتاۋ بويىنشا بۇگىندە ارنايى توپتار قۇرىلعان. پوليتسەيلەرمەن ارنايى وقۋ ساباقتارىن وتكىزەمىز. وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ءاربىر ورىنباسارى جەتەكشى رەتىندە ءاربىر اۋدانعا بەكىتىلگەن. ولار اۋداندارعا ءجيى شىعىپ, جەرگىلىكتى ءتارتىپ ساقشىلارىن جاڭا جۇمىس تاسىلىمەن تانىستىرادى.
جامبىل وبلىسىندا مال ۇرلىعى مەن ادام ولىمىمەن ۇشتاسقان جول-كولىك وقيعالارى باستى ماسەلە بولىپ وتىر. مىسالى مال ۇرلىعى اسىرەسە اۋدانداردا كوپ ورىن الادى. ال جول-كولىك وقيعالارى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك دالىزىندە بولادى. جول اپاتىن ازايتۋ ءۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋ كەرەك. شىنى كەرەك, 3D كامەرالار مەن بەينەتىركەگىشتەرمەن جابدىقتاندىرۋ ماسەلەسىندە جامبىل وبلىسى تومەن دەڭگەيدە. جول-پاترۋلدىك پوليتسەيلەردىڭ بەينەتىركەگىش قۇرىلعىلارى 2011 جىلدان بەرى جاڭارتىلماعانىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ ساپاسى جاڭا ستاندارتتارعا سايكەس كەلە بەرمەيدى. دەگەنمەن, بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تاباتىن بولادى. نەگىزى, بۇل جاعىنان اتىراۋ جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى جوعارى كورسەتكىشكە يە. ءبىز تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا قىزمەتكەرلەردى سول وڭىرلەرگە جىبەرەتىن بولامىز. ال قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشۋدا جامبىلدىق پوليتسەيلەردىڭ بىلىكتىلىگى جوعارى. ماسەلەن جەرگىلىكتى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ 40 پايىزىنىڭ سالاداعى ەڭبەك ءوتىلى 10 جىلدان اسىپ كەتكەن. بۇل كورسەتكىش ءوز كەزەگىندە جاستارعا جاقسى تاجىريبە بەرەدى. بۇگىندە وڭىردە 3000-نان استام پوليتسيا قىزمەتكەرى بار. ءبىز سول ازاماتتار ارقىلى كۇن سايىن قىلمىس قايدا, نە ءۇشىن بولىپ جاتقاندىعىن سارالايمىز. سوندا عانا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن وزگە وڭىرلەردە تاراز قالاسى تۋرالى اسا جاقسى پىكىر قالىپتاسپاعانى بەلگىلى. ماسەلەن تاراز ەل ىشىندە «كريمينالدى قالا» دەگەن سياقتى اتقا دا ءىلىندى. قازىرگى كەزدە وبلىس ورتالىعىندا قىلمىس دەڭگەيى قانداي؟
– كوپشىلىكتىڭ ساناسىندا سولاي قالىپتاسىپ قالعان. وسى ستەرەوتيپتى جويۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. تاراز قالاسىندا پاتەر جانە قالتا ۇرلىعى سياقتى ورتا دارەجەدەگى قىلمىستار ءجيى ورىن الادى. وبلىستاعى قىلمىستىڭ 60-70 پايىزىن تاراز قالاسى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز دە قالاعا كوپ كوڭىل اۋدارىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە جامبىل وبلىسى اكىمدىگى تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ بار. جۋىردا عانا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن 62 كولىك جاڭارتىلىپ, ولار ءاربىر ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەر مەن جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە بەرىلدى. بۇل باستاما اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تاباتىن بولادى.
– قازىر قالادا جابايى ساۋدا ورىندارى كوپ. سونىمەن قاتار, قالاىشىلىك نەمەسە قالاارالىق تاكسي قىزمەتى تۋرالى دا حالىقتىڭ پىكىرى ەكىۇداي. بۇل حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قانشالىقتى جاۋاپ بەرە الادى؟
– جابايى ساۋدا ماسەلەسىن رەتتەپ وتىرمىز. ماسەلەن كەيبىر ادامنىڭ بازاردان ورىن الىپ, ساۋدا جاساۋعا مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان دا كوشەدە ساۋدا جاساۋعا ءماجبۇر. ال سول تابىسقا قاراپ وتىرعان ءبىر ۇيدە بىرنەشە ادام بولۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن بارلىق ماسەلەنى ءبىر كۇندە رەتتەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ال تاكسي قىزمەتىنە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ كوبىنىڭ رۇقساتى جوق. اۆتوكولىكتەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى دا بىزگە بەيمالىم. بۇگىندە اۆتوبەكەت ماڭى بۇل ماسەلەدە رەتكە كەلتىرىلدى. سونىمەن قاتار, ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, قالامىزدا ءالى دە جۇرگەن سايىن ءتۇتىن شىعاراتىن ەسكى مارشرۋتتار بار. وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن ءبىز بۇل ماسەلەنى قولعا الىپ, ولارعا ەسكەرتۋ بەردىك. ەگەر ولار ەندى ازاماتتاردى تاسىمالدايتىن بولسا, ولارعا سوت ارقىلى ۋاقىتشا تىيىم سالىنادى. بۇدان كەيىن قوعامدىق كولىكتەردە قالتا ۇرلىعى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ماسەلەن مەكتەپتە وقيتىن بالالاردىڭ بارىندە ۇيالى تەلەفون بار. ولار ساباققا بارۋ ءۇشىن قالاداعى ءتۇرلى باعىتتاعى قوعامدىق كولىكتەرگە مىنەدى. قازىر ۇيالى تەلەفون ۇرلىعى كوپ. ەندى ءبىز قالاىشىلىك قوعامدىق كولىكتەرگە «قازاقتەلەكوم» مەكەمەسىمەن بىرلەسىپ بەينەباقىلاۋ ورناتۋ سياقتى پيلوتتىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرماقشىمىز. ايتالىق, تىزىمدە تۇرعان ۇرىلار كولىك ىشىنە كىرگەن بەتتە-اق جۇرگىزۋشىنىڭ جانىنداعى قىزىل جارىق جانادى. وسىنداي تاسىلدەردى قولدانۋ ارقىلى حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ويدا بار.
– ەلباسى ءوز جولداۋىندا ىشكى ىستەر سالاسىندا تەك جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ عانا بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ال اۋىلدى جەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ بۇگىنگى بىلىكتىلىگى قانداي؟ ولارعا قانداي جاعداي جاسالعان؟
– تەوريا مەن تاجىريبە ەكەۋى ەكى بولەك نارسە. تەوريامەن وقىعان ادام تاجىريبە ارقىلى جۇمىس ىستەپ ۇيرەنۋى كەرەك. ءبىز جاس ماماندارعا تاجىريبە ارقىلى جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتەمىز. ماسەلەن ءاربىر ۋچاسكەلىك ينسپەكتور ءوزىنىڭ جۇمىس ىستەپ وتىرعان جەرىندە تۇرۋى كەرەك. وسى ماسەلە بۇگىندە ءبىزدىڭ نازارىمىزدا. كوبىنىڭ ءوزىنىڭ جۇمىس اتقارىپ وتىرعان اۋماقتارىندا تۇرعىلىقتى تۇرماۋى سەبەپتى اۋىلداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ساپاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇگىندە بۇل جوسپار 70-80 پايىزعا ورىندالدى. ماسەلەن الماتى وبلىسى 200-دەن استام پۋنكتتەردى اشىپ, اۋىلدارداعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە جاقسى جاعداي جاسادى. پۋنكتتىڭ ءبىر جاعى ءۇيى دە, ەكىنشى جاعى جۇمىس ورىنى دەپ جوسپارلاعان. بۇل وتە جاقسى ءتاسىل. وسى ءتاسىلدى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆكە تانىستىرۋ جوسپاردا بار. ەگەر ول كىسى ماقۇلداسا, ءبىز دە وسى تاجىريبەنى پايدالانامىز.
– ىشكى ىستەر سالاسى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن سالانىڭ ءبىرى. بۇگىندە جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قانداي قولداۋ بار؟ سونىمەن قاتار, دەپارتامەنتتىڭ العا قويعان جوسپارى قانداي؟
– اكىمشىلىك ءتيىستى قولداۋدى كورسەتىپ وتىر. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ وڭىردەگى قىلمىستىڭ الدىن الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى ماقساتتا 300 بەينەباقىلاۋ كامەراسىن الۋ ءۇشىن قاراجات بولىنۋدە. سول بولىنگەن قاراجاتتى ساپالى تەحنيكا الۋ ماقساتىندا جۇمساۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەۋ باستى ماقسات.
ءاربىر ءوڭىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. جامبىلدىق پوليتسەيلەردىڭ قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشۋدا قىراعى ەكەنىن ايتتىم. سول سياقتى قاراعاندى وبلىسى كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جاعىنان الدا. بارلىق وبلىسپەن تاجىيربە الماسۋدامىز. ءوزىم ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە جەتى جىل جۇمىس ىستەدىم. مينيستر قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ جۇيەلى جۇمىسى ناتيجەسىندە بۇگىندە ىشكى ىستەر سالاسى جاڭا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ ءوزى جولداۋ كەزىندە سالاعا وتە جوعارى باعا بەردى. بۇل ءبىز ءۇشىن ءاردايىم ماقتانىش. تەك بار نارسەنى ۇقساتىپ, جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بۇگىندە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىندە جيىن دا, ءىس قاعازدارى دا قازاق تىلىنە كوشىرىلدى. سەبەبى, ءاربىر ازامات پاتريوت بولا ءبىلۋى كەرەك. جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «تىلدەن اسقان اسقار جوق, تىلدەن اسقان بايلىق جوق, تىلدەن تەرەڭ تەڭىز جوق» دەگەن ءسوزى ءار قازاقتىڭ ەسىندە بولۋى ءتيىس.
سۇحباتتاسقان حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
